Ochrona stosunku pracy w ciąży – co warto wiedzieć?

Ochrona stosunku pracy w ciąży wynika z art. 177 Kodeksu pracy i co do zasady zakazuje pracodawcy wypowiedzenia lub rozwiązania umowy o pracę. Zakres ochrony zależy jednak od rodzaju umowy. Umowy terminowe, które kończyłyby się po upływie trzeciego miesiąca ciąży, przedłużają się z mocy prawa do dnia porodu.

Jak rodzaj umowy wpływa na ochronę?

Ochrona dotyczy przede wszystkim osób zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. Nie obejmuje automatycznie umów cywilnoprawnych, takich jak umowa zlecenia lub umowa o dzieło. Znaczenie ma także to, czy umowa jest bezterminowa, terminowa, próbna albo została zawarta w celu zastępstwa nieobecnego pracownika.

Przy umowie na czas nieokreślony pracodawca nie może co do zasady wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy w okresie ciąży. Przy umowie na czas określony ochrona obejmuje także zakaz zakończenia zatrudnienia przez wypowiedzenie, ale dodatkowo działa mechanizm przedłużenia umowy do dnia porodu.

Wyłączenie ochrony w przypadku umowy na zastępstwo oznacza, że kończy się ona w terminie wynikającym z jej treści, najczęściej wraz z powrotem zastępowanego pracownika. Sam fakt ciąży nie powoduje jej przedłużenia. Podobnie umowa zlecenia nie podlega ochronie przewidzianej w Kodeksie pracy, ponieważ jest umową cywilnoprawną.

Kiedy pracodawca może rozwiązać umowę?

Zakaz rozwiązania umowy nie jest całkowity. Pracodawca może zakończyć zatrudnienie w ściśle określonych sytuacjach:

• Rozwiązanie bez wypowiedzenia z winy pracownicy – chodzi o przypadki uzasadniające zwolnienie dyscyplinarne, w szczególności ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych. Jeżeli pracownicę reprezentuje zakładowa organizacja związkowa, potrzebna jest jej zgoda.
• Upadłość lub likwidacja pracodawcy – w takim przypadku ochrona przed rozwiązaniem umowy może zostać ograniczona. Przy likwidacji lub upadłości pracodawca powinien uzgodnić termin rozwiązania umowy z organizacją związkową reprezentującą pracownicę.
• Porozumienie stron – umowa może zostać rozwiązana, jeżeli pracownica dobrowolnie wyrazi na to zgodę.
• Umowa wyłączona spod ochrony – dotyczy to między innymi umowy na okres próbny nieprzekraczający miesiąca oraz umowy na zastępstwo.

Ochrona nie pozwala natomiast na jednostronne rozwiązanie umowy przez pracodawcę tylko dlatego, że pracownica jest w ciąży. Przy zwolnieniach dotyczących przyczyn niedotyczących pracownika możliwe są szczególne zmiany warunków pracy lub płacy, ale nie oznacza to swobodnego uchylenia zakazu rozwiązania stosunku pracy.

Jak działa przedłużenie umowy do dnia porodu?

Umowa na czas określony albo umowa na okres próbny zawarta na okres dłuższy niż miesiąc przedłuża się do dnia porodu, jeśli jej termin rozwiązania przypadałby po upływie trzeciego miesiąca ciąży. Przedłużenie następuje z mocy prawa. Nie trzeba podpisywać aneksu, składać wniosku ani uzyskiwać odrębnej zgody pracodawcy.

Dla oceny tego warunku przyjmuje się, że trzeci miesiąc ciąży upływa po 85 dniach od poczęcia, czyli po trzech miesiącach księżycowych i jednym dniu. Jeżeli umowa kończy się wcześniej, nie zostanie automatycznie przedłużona do porodu.

Ochrona działa od momentu zajścia w ciążę, nawet gdy pracodawca nie został jeszcze o tym poinformowany. Zaświadczenie lekarskie jest jednak potrzebne w praktyce, aby potwierdzić stan ciąży i skorzystać z uprawnień, zwłaszcza gdy pracodawca podjął już czynności związane z wypowiedzeniem.

Jeżeli pracownica zaszła w ciążę w okresie wypowiedzenia, zakaz rozwiązania umowy obejmuje także tę sytuację. Po przedstawieniu zaświadczenia potwierdzającego ciążę pracodawca powinien wycofać skutki wypowiedzenia. Gdy pracownica była w ciąży już w chwili wręczenia wypowiedzenia, wypowiedzenie narusza przepisy niezależnie od tego, czy sama wiedziała wtedy o ciąży.

Jakie inne prawa przysługują pracownicy w ciąży?

Ochrona zatrudnienia obejmuje także zasady organizacji pracy i ochrony zdrowia. Pracownica w ciąży może korzystać między innymi z następujących uprawnień:

• Pracodawca nie może zlecać jej pracy w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej.
• Nie może delegować jej poza stałe miejsce pracy bez jej zgody.
• Powinna otrzymać zwolnienie od pracy na badania lekarskie związane z ciążą, jeżeli nie można wykonać ich poza godzinami pracy, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.
• Nie może wykonywać prac wzbronionych, między innymi związanych z ręcznym podnoszeniem przedmiotów o masie przekraczającej 3 kg, pracą w wymuszonym rytmie lub przekroczeniem dopuszczalnego czasu pracy przy monitorze ekranowym.

Jeżeli konieczna jest zmiana stanowiska, skrócenie czasu pracy albo odsunięcie od określonych obowiązków, a wynagrodzenie pracownicy ulegnie obniżeniu, może przysługiwać jej dodatek wyrównawczy. Szczegółowe warunki zależą od rodzaju wykonywanej pracy i przyczyny zmiany.

Ochrona stosunku pracy w ciąży jest szeroka, ale nie obejmuje każdej podstawy zatrudnienia. Najważniejsze rozróżnienie dotyczy umów o pracę i umów cywilnoprawnych. Przy umowie terminowej trzeba sprawdzić, czy w dniu jej planowanego zakończenia upłynął już trzeci miesiąc ciąży. Jeśli tak, zatrudnienie przedłuża się automatycznie do dnia porodu, bez konieczności podpisywania dodatkowych dokumentów.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej. W razie sporu dotyczącego wypowiedzenia lub rozwiązania umowy warto skonsultować sytuację z prawnikiem albo Państwową Inspekcją Pracy.