Jakie są rodzaje urlopów dla rodziców?
Rodzaje urlopów dla rodziców obejmują przede wszystkim urlop macierzyński, rodzicielski, ojcowski i wychowawczy. Pierwsze trzy są związane z zasiłkiem macierzyńskim, natomiast urlop wychowawczy jest co do zasady bezpłatny. Z uprawnień mogą korzystać nie tylko matki, lecz także ojcowie, rodzice adopcyjni oraz – w określonych sytuacjach – inni członkowie najbliższej rodziny.
Jakie urlopy przysługują rodzicom?
Uprawnienia rodzicielskie wynikają przede wszystkim z Kodeksu pracy. Urlop macierzyński i rodzicielski służą opiece nad dzieckiem po porodzie lub przyjęciu go na wychowanie, urlop ojcowski jest przeznaczony wyłącznie dla ojca, a wychowawczy pozwala dłużej sprawować osobistą opiekę nad dzieckiem. Osobnym uprawnieniem jest płatne zwolnienie na opiekę nad dzieckiem do 14. roku życia.
Trzeba rozróżnić urlopy płatne i bezpłatne. Za urlop macierzyński, rodzicielski, ojcowski oraz urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego przysługuje zasiłek macierzyński z ubezpieczenia chorobowego. Urlop wychowawczy nie daje prawa do wynagrodzenia ani zasiłku macierzyńskiego.
Rodzaje urlopów dla rodziców – szybkie zestawienie
| Nazwa urlopu | Wymiar | Odpłatność |
|---|---|---|
| Macierzyński | 20–37 tygodni, zależnie od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie | Tak, zasiłek macierzyński |
| Rodzicielski | 41 tygodni przy jednym dziecku, 43 tygodnie przy porodzie mnogim | Tak, zasiłek macierzyński |
| Ojcowski | 2 tygodnie, jednorazowo lub w dwóch częściach | Tak, zasiłek macierzyński |
| Wychowawczy | Do 36 miesięcy, z wyjątkami przy dziecku z niepełnosprawnością | Nie |
| Opieka nad dzieckiem | 2 dni albo 16 godzin rocznie | Tak, wynagrodzenie |
Urlop macierzyński i rodzicielski – czym się różnią?
Urlop macierzyński
Urlop macierzyński rozpoczyna się zasadniczo w dniu porodu i jest obowiązkowy dla matki w zakresie określonym przepisami. Pracownica może rozpocząć korzystanie z niego przed porodem, ale nie wcześniej niż 6 tygodni przed przewidywaną datą porodu.
Wymiar urlopu zależy od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie:
- 20 tygodni przy urodzeniu jednego dziecka
- 31 tygodni przy urodzeniu dwojga dzieci
- 33 tygodnie przy urodzeniu trojga dzieci
- 35 tygodni przy urodzeniu czworga dzieci
- 37 tygodni przy urodzeniu pięciorga lub większej liczby dzieci
Po wykorzystaniu co najmniej 14 tygodni urlopu po porodzie matka może zrezygnować z pozostałej części, jeżeli przejmie ją ojciec dziecka. W szczególnych sytuacjach, takich jak hospitalizacja matki, jej niezdolność do samodzielnej egzystencji, śmierć albo porzucenie dziecka, urlop może przejąć ojciec lub inny członek najbliższej rodziny spełniający warunki ustawowe.
Za okres urlopu macierzyńskiego przysługuje zasiłek macierzyński. Jego wysokość zależy między innymi od sposobu złożenia wniosku o wypłatę świadczenia za urlop macierzyński i rodzicielski.
Urlop rodzicielski
Urlop rodzicielski jest wykorzystywany po urlopie macierzyńskim albo po urlopie na warunkach urlopu macierzyńskiego. Łączny wymiar dla obojga rodziców wynosi 41 tygodni przy jednym dziecku oraz 43 tygodnie przy porodzie mnogim. Rodzice mogą korzystać z niego wspólnie, naprzemiennie albo w całości może wykorzystać go jedno z nich.
Każdy z rodziców ma wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu rodzicielskiego. Tej części nie można przenieść na drugiego rodzica. Jeżeli ojciec nie wykorzysta swoich 9 tygodni, matka nie może przejąć ich za niego.
W przypadku dziecka posiadającego zaświadczenie o ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniu albo nieuleczalnej chorobie zagrażającej życiu wymiar urlopu rodzicielskiego może wynosić 65 tygodni przy jednym dziecku lub 67 tygodni przy porodzie mnogim.
Urlop rodzicielski można łączyć z pracą u pracodawcy, który go udzielił, maksymalnie do połowy etatu. W takiej sytuacji urlop ulega proporcjonalnemu wydłużeniu, ale pracodawca może odmówić, jeżeli łączenie pracy z urlopem jest niemożliwe ze względu na organizację pracy lub jej rodzaj.
Jak działa zasiłek macierzyński?
Zasiłek macierzyński jest świadczeniem z ubezpieczenia chorobowego. Przy wniosku złożonym w ciągu 21 dni od porodu rodzic może otrzymywać co do zasady 81,5% podstawy wymiaru za okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego, z wyjątkiem nieprzenoszalnych 9 tygodni, za które przysługuje 70% podstawy.
Jeżeli rodzic nie wybierze tego sposobu, zasiłek za urlop macierzyński wynosi 100%, a za urlop rodzicielski 70%. Urlop ojcowski jest płatny w wysokości 100% podstawy wymiaru zasiłku.
Urlop ojcowski i wychowawczy
Urlop ojcowski
Urlop ojcowski przysługuje wyłącznie pracownikowi ojcu dziecka. Wynosi 2 tygodnie i można go wykorzystać jednorazowo albo w dwóch częściach po tygodniu. Ojciec może skorzystać z niego do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia. Przy przysposobieniu dziecka termin wiąże się z uprawomocnieniem postanowienia o przysposobieniu, a urlop jest ograniczony także wiekiem dziecka.
Uprawnienie do urlopu ojcowskiego jest niezależne od tego, czy matka korzysta z urlopu macierzyńskiego lub rodzicielskiego. Ojciec nie może przekazać tego urlopu matce.
Urlop wychowawczy
Urlop wychowawczy służy osobistej opiece nad dzieckiem i jest co do zasady bezpłatny. Może z niego skorzystać pracownik, który ma co najmniej 6-miesięczny staż pracy. Łączny wymiar wynosi do 36 miesięcy, a urlop można wykorzystać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.
Każdemu z rodziców przysługuje wyłączne prawo do jednego miesiąca urlopu wychowawczego. Tej części nie można przenieść na drugiego rodzica. Urlop może być podzielony maksymalnie na 5 części i może być wykorzystywany jednocześnie przez oboje rodziców.
Jeżeli dziecko ma orzeczenie o niepełnosprawności, rodzic może uzyskać dodatkowo do 36 miesięcy urlopu wychowawczego, wykorzystywanego do ukończenia przez dziecko 18 lat. W czasie urlopu można pracować, uczyć się lub prowadzić działalność, o ile nie wyłącza to osobistej opieki nad dzieckiem.
Jakie formalności i terminy obowiązują?
Wnioski składa się pracodawcy w formie papierowej lub elektronicznej. Termin zależy od rodzaju uprawnienia:
| Nazwa urlopu lub uprawnienia | Termin złożenia wniosku | Najważniejsza informacja |
|---|---|---|
| Urlop rodzicielski | Co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem | Do wniosku dołącza się między innymi odpis aktu urodzenia i informacje o korzystaniu z urlopu przez drugiego rodzica |
| Urlop wychowawczy | Co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem | Pracodawca co do zasady musi uwzględnić prawidłowy wniosek |
| Urlop ojcowski | Co najmniej 7 dni przed rozpoczęciem | Wniosek powinien wskazywać termin urlopu lub jego części |
| Przejęcie części urlopu macierzyńskiego przez ojca | Termin zależy od sytuacji, zwykle 14 dni przed rozpoczęciem | Potrzebne są dokumenty dotyczące okresu wykorzystanego przez matkę i przejęcia opieki |
| Rezygnacja matki z części urlopu macierzyńskiego | Co najmniej 7 dni przed powrotem do pracy | Pozostałą część musi przejąć ojciec lub inna osoba uprawniona |
Przy składaniu wniosku przygotuj dokumenty właściwe dla konkretnej sytuacji. Najczęściej potrzebne są:
- wniosek o udzielenie urlopu z oznaczeniem jego rodzaju i okresu
- odpis aktu urodzenia dziecka
- oświadczenie drugiego rodzica o korzystaniu albo niekorzystaniu z urlopu
- dokument potwierdzający przysposobienie dziecka, jeżeli uprawnienie wynika z przyjęcia dziecka na wychowanie
- zaświadczenie lekarskie lub szpitalne, jeżeli urlop wiąże się z hospitalizacją albo szczególnym stanem zdrowia
Urlop macierzyński matki rozpoczyna się po porodzie z mocy prawa, dlatego w typowej sytuacji nie składa ona wcześniejszego wniosku o jego rozpoczęcie. Pracodawca może jednak wymagać dokumentów potrzebnych do ustalenia uprawnień i wypłaty zasiłku.
Ochrona zatrudnienia i powrót do pracy
Pracodawca co do zasady nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w czasie ciąży oraz podczas korzystania z urlopu macierzyńskiego, rodzicielskiego, ojcowskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego i uzupełniającego urlopu macierzyńskiego. Ochrona obejmuje także okres od złożenia wniosku w ustawowym terminie, odpowiednio 21, 14 albo 7 dni przed rozpoczęciem danego uprawnienia.
Podobna ochrona obowiązuje przy urlopie wychowawczym od dnia złożenia wniosku do zakończenia urlopu. Wyjątkiem może być upadłość lub likwidacja pracodawcy oraz sytuacja uzasadniająca rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika.
Po zakończeniu urlopu macierzyńskiego, rodzicielskiego, ojcowskiego, wychowawczego lub urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego pracodawca powinien dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku. Jeżeli nie jest to możliwe, należy zapewnić stanowisko równorzędne, na warunkach nie mniej korzystnych niż te, które obowiązywałyby, gdyby pracownik nie korzystał z urlopu. Wynagrodzenie powinno uwzględniać podwyżki, które pracownik otrzymałby w czasie swojej nieobecności.
Najczęstsze pytania rodziców
- Czy można łączyć urlop rodzicielski z pracą? Tak. Pracę u tego samego pracodawcy można wykonywać maksymalnie na pół etatu, a urlop ulega wtedy proporcjonalnemu wydłużeniu.
- Co dzieje się z urlopem, gdy dziecko trafia do szpitala? Po wykorzystaniu wymaganej części urlopu rodzic może wnioskować o jego przerwanie, a niewykorzystaną część otrzymać po zakończeniu hospitalizacji dziecka. Dotyczy to także określonych przypadków urlopu rodzicielskiego i ojcowskiego.
- Czy można zrezygnować z urlopu rodzicielskiego? Tak, ale wcześniejszy powrót do pracy wymaga zgody pracodawcy. Jeżeli drugi rodzic nie przejmie pozostałej części, może ona przepaść.
- Czy urlop wychowawczy jest płatny? Nie. Urlop wychowawczy jest bezpłatny, choć rodzina może spełniać warunki do innych świadczeń.
- Czy rodzice mogą korzystać z urlopu rodzicielskiego jednocześnie? Tak, w ramach wspólnego limitu. Każdy z rodziców zachowuje jednak własne, nieprzenoszalne 9 tygodni.
Poza urlopami rodzicielskimi rodzice mogą sprawdzić także świadczenia programu Aktywny Rodzic. Obejmuje on między innymi świadczenia „Aktywni rodzice w pracy”, „Aktywnie w żłobku” i „Aktywnie w domu”. Wnioski obsługuje ZUS, a zasady zależą od wieku dziecka i wybranej formy wsparcia.
Najważniejsze przy planowaniu przerwy w pracy jest rozdzielenie urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego od bezpłatnego urlopu wychowawczego oraz pilnowanie terminów wniosków. Szczególnej uwagi wymaga 21-dniowy termin, ponieważ wpływa on nie tylko na organizację urlopu, lecz także na sposób wypłaty zasiłku macierzyńskiego.
Informacje dotyczące prawa pracy i świadczeń mogą zależeć od indywidualnej sytuacji pracownika oraz zmian przepisów. W przypadku przysposobienia dziecka, hospitalizacji, pracy na podstawie ubezpieczenia dobrowolnego lub sporu z pracodawcą warto potwierdzić uprawnienia w ZUS, Państwowej Inspekcji Pracy albo u specjalisty prawa pracy.
