Świadczenie rodzicielskie a zasiłek macierzyński – różnice i zasady

Świadczenie rodzicielskie i zasiłek macierzyński nie są tym samym wsparciem. Zasiłek macierzyński wynika z ubezpieczenia chorobowego, a świadczenie rodzicielskie jest przeznaczone głównie dla osób, które nie mają prawa do zasiłku. Nie można pobierać obu świadczeń jednocześnie na to samo dziecko.

Świadczenie rodzicielskie a zasiłek macierzyński – najważniejsze różnice

Podstawą zasiłku macierzyńskiego jest podleganie ubezpieczeniu chorobowemu, na przykład z tytułu umowy o pracę albo działalności gospodarczej. Jego wysokość zależy od podstawy wymiaru zasiłku i zasad określonych w przepisach ubezpieczeniowych.

Świadczenie rodzicielskie należy do świadczeń rodzinnych finansowanych z budżetu państwa. Przysługuje osobom, które sprawują osobistą opiekę nad dzieckiem, ale nie mają prawa do zasiłku macierzyńskiego ani równoważnego uposażenia.

Kto może otrzymać świadczenie rodzicielskie?

Świadczenie rodzicielskie przysługuje osobie, która nie otrzymuje zasiłku macierzyńskiego ani świadczenia o podobnym charakterze. Z tego rozwiązania mogą korzystać między innymi:

• Osoby bezrobotne, niezależnie od tego, czy są zarejestrowane w urzędzie pracy.
• Studenci, którzy nie podlegają ubezpieczeniu chorobowemu z innego tytułu.
• Osoby wykonujące umowę cywilnoprawną, jeżeli nie mają prawa do zasiłku macierzyńskiego.
• Osoby nieubezpieczone, w tym osoby, które nie prowadzą aktywności zawodowej.
• Osoby zatrudnione lub prowadzące działalność gospodarczą, jeżeli mimo aktywności zawodowej nie pobierają zasiłku macierzyńskiego.

Uprawnionymi mogą być także matka albo ojciec dziecka, opiekun faktyczny, rodzina zastępcza z wyjątkiem zawodowej rodziny zastępczej oraz osoba, która przysposobiła dziecko. Ojciec może przejąć świadczenie między innymi po wykorzystaniu przez matkę co najmniej 14 tygodni albo wcześniej w razie śmierci lub porzucenia dziecka przez matkę.

Świadczenie wynosi 1000 zł miesięcznie i przysługuje przez 52 tygodnie przy jednym dziecku. Przy urodzeniu dwojga dzieci okres wynosi 65 tygodni, trojga – 67 tygodni, czworga – 69 tygodni, a pięciorga lub większej liczby dzieci – 71 tygodni.

Wydłużenie świadczenia po hospitalizacji dziecka

Od 19 marca 2025 r. przepisy przewidują możliwość wydłużenia okresu świadczenia rodzicielskiego w związku z pobytem dziecka w szpitalu po porodzie. W zależności od tygodnia ciąży, masy urodzeniowej i okresu hospitalizacji wydłużenie może obejmować maksymalnie 8 albo 15 tygodni. Mechanizm polega na doliczeniu tygodnia za każdy tydzień pobytu dziecka w szpitalu, w granicach określonych ustawą.

Przy dziecku urodzonym przed ukończeniem 28. tygodnia ciąży albo z masą urodzeniową nie większą niż 1000 g okres może zostać wydłużony do 15. tygodnia po porodzie. W innych sytuacjach przewidzianych w przepisach granicą jest 8. tydzień po porodzie. W przypadku dziecka urodzonego po 37. tygodniu ciąży konieczny jest także pobyt w szpitalu trwający co najmniej dwa kolejne dni, z których pierwszy przypada między 5. a 28. dniem po porodzie.

Do wniosku o wydłużenie trzeba dołączyć zaświadczenie ze szpitala. Dokument powinien wskazywać okres hospitalizacji, masę urodzeniową dziecka oraz tydzień ciąży, w którym doszło do porodu. Wniosek składa się jednorazowo najpóźniej do ostatniego dnia miesiąca następującego po upływie podstawowego okresu pobierania świadczenia.

Co zrobić, gdy zasiłek macierzyński jest niższy niż 1000 zł?

Osoba, która ma prawo do zasiłku macierzyńskiego, nie przechodzi wtedy na świadczenie rodzicielskie. Może jednak przysługiwać jej podwyższenie zasiłku macierzyńskiego do poziomu świadczenia rodzicielskiego.

Podwyższenie stosuje się, gdy miesięczna kwota zasiłku macierzyńskiego po pomniejszeniu o zaliczkę na podatek dochodowy jest niższa niż 1000 zł. Wyrównanie stanowi różnicę między tymi kwotami. Rozwiązanie może mieć znaczenie szczególnie przy niskiej podstawie wymiaru składek, na przykład przy zatrudnieniu na część etatu. Podwyższenie jest częścią zasiłku macierzyńskiego i co do zasady wypłaca je płatnik tego zasiłku, bez konieczności składania odrębnego wniosku.

Kiedy świadczenia się wykluczają?

Świadczenie rodzicielskie nie przysługuje, jeżeli co najmniej jeden z rodziców otrzymuje zasiłek macierzyński, uposażenie macierzyńskie albo świadczenie za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu lub rodzicielskiemu. Zakaz dotyczy tego samego dziecka. Nie można więc rozdzielić świadczeń w taki sposób, aby jeden rodzic pobierał zasiłek macierzyński, a drugi w tym samym czasie świadczenie rodzicielskie na to samo dziecko.

Prawo może być wyłączone także wtedy, gdy osoba nie sprawuje osobistej opieki nad dzieckiem, dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej albo za granicą pobierane jest świadczenie o podobnym charakterze. Pobranie świadczenia mimo braku prawa może skutkować obowiązkiem jego zwrotu.

Jak złożyć wniosek?

Wniosek o świadczenie rodzicielskie składa się do właściwego organu gminy lub miasta, najwygodniej elektronicznie za pośrednictwem platformy Emp@tia. Przy zachowaniu terminu trzech miesięcy od urodzenia, przysposobienia lub objęcia dziecka opieką świadczenie może zostać przyznane od miesiąca, w którym powstało uprawnienie. Późniejsze złożenie wniosku oznacza co do zasady przyznanie świadczenia od miesiąca złożenia wniosku.

Przed złożeniem dokumentów warto przejść przez następujące kroki:

1. Sprawdź, czy podlegasz ubezpieczeniu chorobowemu i czy z tego tytułu przysługuje ci zasiłek macierzyński.
2. Jeżeli masz prawo do zasiłku, ustal jego wysokość oraz to, czy należy ci się podwyższenie do 1000 zł.
3. Jeżeli nie masz prawa do zasiłku, sprawdź przesłanki świadczenia rodzicielskiego i termin trzech miesięcy.
4. Złóż wniosek przez Emp@tia albo w organie właściwym dla miejsca zamieszkania, a przy hospitalizacji dołącz zaświadczenie ze szpitala.

Podstawę prawną świadczenia rodzicielskiego stanowi przede wszystkim Ustawa o świadczeniach rodzinnych z 28 listopada 2003 r. W razie pracy za granicą, równoległego ubezpieczenia albo świadczeń z innego państwa sprawa może wymagać zastosowania przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.