Zasiłek macierzyński to świadczenie z ubezpieczenia chorobowego, które zastępuje pensję lub inny zarobek w czasie opieki nad dzieckiem. Przysługuje osobom objętym tym ubezpieczeniem, bez okresu wyczekiwania, a jego wysokość zależy od podstawy wymiaru i rodzaju urlopu.
Czym jest zasiłek macierzyński?
Nie jest to świadczenie socjalne przyznawane niezależnie od aktywności zawodowej. Prawo do niego wynika z podlegania ubezpieczeniu chorobowemu i opłacania składek. Zasiłek przysługuje za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu, rodzicielskiemu, ojcowskiemu, uzupełniającemu oraz urlopowi na warunkach urlopu macierzyńskiego, gdy dziecko zostaje przyjęte na wychowanie.
Pracownik korzysta w tym czasie z urlopu, natomiast przedsiębiorca lub zleceniobiorca otrzymuje świadczenie za okres odpowiadający takiemu urlopowi. Samo świadczenie wypłaca pracodawca, inny płatnik składek albo ZUS.
Komu przysługuje zasiłek?
Warunkiem jest objęcie ubezpieczeniem chorobowym w chwili powstania prawa do świadczenia. U pracownika ubezpieczenie jest obowiązkowe. Zleceniobiorca i przedsiębiorca mogą podlegać mu dobrowolnie, dlatego w ich przypadku trzeba wcześniej zgłosić się do tego ubezpieczenia i opłacać składkę.
Zasiłek może otrzymać między innymi:
- pracownik zatrudniony na umowę o pracę
- zleceniobiorca lub osoba wykonująca umowę o świadczenie usług, jeżeli podlega ubezpieczeniu chorobowemu
- osoba prowadząca pozarolniczą działalność oraz osoba z nią współpracująca, jeżeli opłaca dobrowolną składkę chorobową
- osoba wykonująca pracę nakładczą, pracę na podstawie umowy uaktywniającej lub umowy agencyjnej
- członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej, osoba odbywająca służbę zastępczą oraz duchowny objęty ubezpieczeniem
Nie ma okresu wyczekiwania. Oznacza to, że prawo do zasiłku może powstać nawet po jednym dniu ubezpieczenia. Inaczej jest jednak z osobą, która w ogóle nie podlega ubezpieczeniu chorobowemu, na przykład pracuje wyłącznie na umowie o dzieło albo prowadzi firmę bez dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.
Przedsiębiorca powinien też sprawdzić zadłużenie z tytułu składek społecznych. ZUS może wstrzymać świadczenie, jeżeli dług w dniu powstania prawa do zasiłku przekracza 1% minimalnego wynagrodzenia. Spłata całości zadłużenia w ciągu sześciu miesięcy pozwala odzyskać świadczenie za cały okres. Przy późniejszej spłacie prawo do wypłaty powstaje co do zasady dopiero od dnia uregulowania długu.
Za jakie okresy przysługuje zasiłek?
Wymiar urlopu zależy między innymi od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie oraz od szczególnych okoliczności, takich jak wcześniactwo lub przyjęcie dziecka na wychowanie.
| Nazwa urlopu | Czas trwania | Komu przysługuje |
|---|---|---|
| Macierzyński | 20 tygodni przy jednym dziecku, od 31 do 37 tygodni przy porodzie mnogim | Matce, a w określonych sytuacjach także ojcu |
| Rodzicielski | 41 tygodni, a przy porodzie mnogim 43 tygodnie | Obojgu rodzicom, z częścią dziewięciu tygodni zarezerwowaną dla każdego rodzica |
| Ojcowski | 2 tygodnie | Ojcu dziecka, zwykle do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia |
| Uzupełniający macierzyński | Od tygodnia za każdy tydzień hospitalizacji, maksymalnie 8 albo 15 tygodni w zależności od sytuacji | Rodzicowi dziecka przedwcześnie urodzonego lub wymagającego hospitalizacji, po spełnieniu ustawowych warunków |
Urlop rodzicielski można wykorzystać jednorazowo albo w częściach, najpóźniej do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy sześć lat. Przy dziecku z zaświadczeniem wydanym w ramach programu „Za życiem” wymiar może być dłuższy.
Ile wynosi zasiłek macierzyński?
Podstawę zasiłku stanowi zwykle przeciętne miesięczne wynagrodzenie z 12 miesięcy poprzedzających miesiąc powstania prawa do świadczenia, pomniejszone o składki społeczne finansowane przez ubezpieczonego, czyli co do zasady o 13,71%. Gdy ubezpieczenie trwało krócej, bierze się pod uwagę pełne miesiące ubezpieczenia. U przedsiębiorcy i zleceniobiorcy podstawą jest przeciętna kwota, od której opłacano składkę chorobową.
| Wariant | Wysokość zasiłku | Warunki |
|---|---|---|
| Macierzyński i ojcowski | 100% podstawy | Dotyczy okresu urlopu macierzyńskiego, uzupełniającego, na warunkach macierzyńskiego oraz ojcowskiego |
| Rodzicielski | 70% podstawy | Stawka za urlop rodzicielski, w tym za dziewięć tygodni zarezerwowanych dla drugiego rodzica |
| Wniosek o cały okres | 81,5% podstawy | Wniosek o zasiłek za urlop macierzyński i rodzicielski w pełnym wymiarze złożony w terminie 21 dni |
Wariant 81,5% oznacza równą wypłatę przez okres objęty wnioskiem. Przy wyborze stawek 100% i 70% zasiłek jest wyższy w czasie urlopu macierzyńskiego, a niższy podczas rodzicielskiego. Dziewięć tygodni urlopu rodzicielskiego przysługujących wyłącznie drugiemu rodzicowi jest zawsze rozliczane według stawki 70%.
Podstawa nie jest tym samym co kwota otrzymywana na konto. Zasiłek jest kwotą brutto, od której mogą być pobierane zaliczki na podatek. Przy bardzo niskiej kwocie świadczenia obowiązują przepisy gwarantujące podwyższenie do poziomu świadczenia rodzicielskiego, jeżeli spełnione są wymagane warunki.
Wniosek o wypłatę 81,5% trzeba złożyć w ciągu 21 dni od porodu. Przy adopcji termin liczy się od przyjęcia dziecka i wystąpienia do sądu o przysposobienie, a przy niezawodowej rodzinie zastępczej od przyjęcia dziecka. Spóźnienie może oznaczać rozliczenie urlopu według stawek 100% i 70%.
Kiedy ojciec może przejąć zasiłek?
Ojciec może korzystać z własnego urlopu ojcowskiego, z urlopu rodzicielskiego albo przejąć niewykorzystaną część urlopu macierzyńskiego. Jest to możliwe między innymi w następujących sytuacjach:
- matka po wykorzystaniu co najmniej 14 tygodni wraca do pracy, a ojciec przejmuje pozostałą część opieki
- matka umiera, a ojciec przejmuje pozostały okres zasiłkowy
- matka po wykorzystaniu co najmniej ośmiu tygodni zasiłku trafia do szpitala i nie może opiekować się dzieckiem
- matka jest niezdolna do samodzielnej opieki nad dzieckiem z powodu stanu zdrowia
W takich przypadkach ojciec składa dokumenty dotyczące przejęcia urlopu i zasiłku. Szczegółowe warunki zależą od przyczyny przejęcia oraz od tego, jaka część urlopu została już wykorzystana.
Jak złożyć wniosek?
Dokumenty składa się u płatnika zasiłku. Pracodawca może wypłacać świadczenie samodzielnie, jeżeli na 30 listopada poprzedniego roku zgłaszał do ubezpieczenia chorobowego więcej niż 20 osób. W pozostałych przypadkach, a także przy działalności gospodarczej, zleceniu i świadczeniach po ustaniu ubezpieczenia, płatnikiem jest zwykle ZUS.
Procedura wygląda zazwyczaj następująco:
- Ustal, czy dokumenty przekazujesz pracodawcy, innemu płatnikowi składek czy bezpośrednio do ZUS.
- Złóż wniosek o urlop i zasiłek w wymaganym terminie, zwłaszcza jeśli wybierasz wariant 81,5%.
- Dołącz skrócony odpis aktu urodzenia dziecka albo dokument dotyczący adopcji lub ustanowienia rodziny zastępczej.
- Przekaż zaświadczenie płatnika, na przykład Z-3 dla pracownika, Z-3a dla pozostałych ubezpieczonych albo Z-3b dla przedsiębiorcy i osoby współpracującej.
- Wyślij dokumenty elektronicznie przez PUE ZUS lub w formie papierowej i wskaż rachunek do wypłaty.
Pracownik zatrudniony w firmie będącej płatnikiem zasiłku składa dokumenty pracodawcy. Jeżeli zasiłek wypłaca ZUS, pracodawca przekazuje do Zakładu wymagane informacje. Przedsiębiorca lub zleceniobiorca załatwia sprawę bezpośrednio z ZUS, najczęściej przez PUE ZUS.
Czy zasiłek podlega opodatkowaniu?
Tak. Zasiłek macierzyński jest przychodem podlegającym PIT. Płatnik pobiera zaliczki, a po zakończeniu roku przekazuje informację PIT-11 albo PIT-11A. Jeżeli w ciągu roku wypłacały go różne podmioty, można otrzymać więcej niż jeden dokument.
Dochód z zasiłku łączy się z innymi dochodami opodatkowanymi według skali. Obowiązuje stawka 12% do 120 000 zł podstawy oraz 32% od nadwyżki, a kwota wolna wynosi 30 000 zł dla łącznych dochodów rozliczanych według skali. Zasiłek może być objęty jedną z ulg zwalniających przychody do limitu 85 528 zł rocznie, między innymi ulgą dla młodych, ulgą na powrót, ulgą dla rodzin 4+ albo ulgą dla pracujących seniorów. Każda z tych ulg wymaga spełnienia odrębnych warunków.
Świadczenie rodzicielskie, potocznie nazywane kosiniakowym, to inne świadczenie niż zasiłek macierzyński. Może przysługiwać osobie, która nie ma prawa do zasiłku z ubezpieczenia chorobowego, na przykład z powodu braku ubezpieczenia. Nie należy więc traktować tych świadczeń jako dwóch nazw tego samego prawa.
Najważniejsze dla zachowania dochodu jest sprawdzenie, czy w dniu porodu lub przyjęcia dziecka podlegasz ubezpieczeniu chorobowemu, oraz złożenie dokumentów we właściwym miejscu. Jeśli zależy Ci na równych wypłatach w czasie urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego, pilnuj terminu 21 dni na wniosek o wariant 81,5%.
Artykuł ma charakter informacyjny. W sprawach wymagających oceny indywidualnej sytuacji, zwłaszcza przy działalności gospodarczej, zaległościach składkowych, adopcji lub przejęciu zasiłku przez drugiego rodzica, warto skonsultować się z ZUS albo specjalistą prawa pracy.
